Kitap okumayı iradeyle değil, alışkanlıkla sürdürebilmenin yolları üzerine bir değerlendirme.

☕ Okuma süresi: 8 dk.

Düzenli kitap okuma alışkanlığı nasıl kazanılır?” sorusu diziler, filmler, sosyal medya, video oyunları tarafından dopamin bombardımanına tutulduğumuz günümüz dünyasında herkesin kafasını kurcalayan bir mesele.
 

Elimizin altındaki tuşla kolayca erişebileceğimiz bambaşka alemlere açılmak varken kimse sakin ve sessiz odasında bir kitapla köşeye çekilmekten eskisi gibi keyif alamıyor.

Peki, dört bir yanımızı sarmış çeşitli hazlarla dolu modern çağda okuma alışkanlığı nasıl edinilir? Yazımızda bu soruya bilimsel yöntemlerden yararlanarak açıklık getireceğiz.

Okuma Alışkanlığı Nedir?

Okuma alışkanlığı, bireyin rutin haline gelen kitaplarla zaman geçirme eylemini her gün, fazladan irade veya gayret göstermesine gerek kalmadan otomatik olarak yapmasıdır.
 

Doğru yöntemleri kullanarak düzenli kitap okuma alışkanlığı kazandıktan sonra insanın kalıcı hale getirdiği davranışa vakit ayırmak için çaba sarf etmesi gerekmez. Okumak, hayatın akışı içinde doğal bir fiil haline gelir.
 

Sayfalara dalarak zaman geçirmeyi vazgeçilmez bir alışkanlık haline getirmek davranış biliminde kanıtlanmış bazı yöntemlerle mümkündür. Amaca ulaşmamızı sağlayacak yollara birlikte göz atacağız.

Okuma Alışkanlığı Nasıl Kazanılır? Bilimsel Yöntemler
  

Düzenli kitap okuma alışkanlığı kazanmak için kullanılan bilimsel yollar aslında uygulanabilir, basit ve küçük adımlardan ibarettir. Davranışlarımıza yön vererek hayatımızı değiştirebilecek minik hedefler şöyle sıralanabilir:

Alışkanlık Döngüsü

Bütün alışkanlıklar meydana geldikleri süreçte işaret-istek-tepki-ödül döngüsünü tekrar ederler. Dört aşamayı düzenli olarak başarıyla tamamlayan davranışlar kalıcı ve otomatik hale gelir.
 

Kitap okuma için de aynısı geçerlidir. Kalıcı şekilde yerleşmiş bir döngüde işaretleri gören beyinde okuma isteği uyanır, kişi tepki göstererek eline kitap alır. Sonrasında zihinde sayfalarla vakit geçirmenin bilinciyle ödül duygusu uyanır.
 

Alışkanlık sürecinin dört unsurunu kitap okuma rutini oluşturmada nasıl başarıyla kullanabileceğimizi birlikte göreceğiz.

Ortam Oluşturma

Düzenli tekrarlar ve ödüller sonucunda beyin belli işaretleri bazı fiillerle ilişkilendirir. Zihin bilinçaltına kodlanan uyaranları algıladığında, o uyaranla bağdaştırdığı eylemi yapmak için istek oluşturur. Bu yüzden her alışkanlıkta olduğu gibi kitap okumada da ortam yadsınamaz bir öneme sahiptir.

Düşünce sistemine davranış tekrarını başarıyla kodlamak için okumaya ayrılan belli bir yer olmalıdır. Kitap, burada görünür şekilde durmalı ve telefon, televizyon gibi caydırıcı unsurlar bulunmamalıdır.
 

Ayrıca, hazırlanan mekan yalnızca okumaya tahsis edilmeli, film, dizi izlemek veya sosyal medyada dolaşmak gibi dikkat dağıtıcı aktiviteler için farklı yerler tercih edilmelidir.
  

Böylece algı mekanizmamız önceden ayarlanmış ortamı yalnızca okumayla ilişkilendirir ve kitaplarla çevrili yere yaklaştığı anda kendini sayfalara dalmaya hazırlar.

İrade mi Ortam mı?
 

Pek çok insan faydalı ve kalıcı davranışlar kazanmayı zaman ve mekandan ziyade iradeyle ilişkilendirir. Halbuki, alışkanlıklar zihnin bilinçaltına iterek otomatik olarak gerçekleştirdiği eylemlerdir ve ortamla bağlantılı şekilde yerleşir.
 

Vücutta mümkün olduğunca az kullanılmaya çalışılan bilinçli kararlardan oluşan irade, sınırlı ve zayıflayabilen bir kaynaktır. Bir davranış düşünerek yapılan seçimlere ne kadar bağlıysa körelmeye o kadar müsait, algılara hitap eden ortama ne kadar bağlıysa alışkanlık haline gelmeye o derece yatkındır.
 

Aynısı kitap okumak için de geçerlidir. Beyne otomatik olarak okuma sinyali gönderen zaman ve mekan bağlamı kullanılmadığında, kitaba vakit ayırmak için her gün karar verme mekanizması devreye sokulur.
 

Stresli mesai vakitleri, karmaşık ilişkiler, yoğun kalabalıklarla dolu hayatımızda iradeyi tutarlı ve sarsılmaz şekilde kullanabilme ihtimali ise imkansıza yakındır.
 

O yüzden düzenli kitap okuma rutini oluşturmak için bilinçaltına sinyaller gönderen uygun bir ortam hazırlanmalı, davranış alışkanlık haline getirilmeye çalışılmalıdır.   

Zaman Belirleme
 

Beyin belirsiz komutları kalıcı olarak kodlamakta zorlanır. “Her gün boş vaktimde kitap okuyacağım,” alışkanlık oluşturmaya yönelik, bilişsel yapıya uygun bir planlama değildir. Fakat “Her gün akşam yemeğinden sonra on dakika kitap okuyacağım,” açıkça zamanı ifade eden, uygulaması kolay bir hedeftir.
 

Aynı ortam gibi zamanın belirli olması da beynin bir eylemi benimseyerek kalıcı hale getirmesini kolaylaştırır. Bu aşamada en kolay yöntem halihazırda var olan bir alışkanlıktan sonra rutin haline gelmesini istediğimiz davranışı planımıza eklemektir.

“Her gün işten eve döndükten sonra on dakika kitap okuyacağım,” gibi. Saat aynı olmak zorunda değildir. Belli bir süre sonra zihin her iş dönüşünde kendini kitap okumaya hazırlar.

 Hedef davranışın ardından programınıza sevdiğiniz bir aktiviteyi koyabilirsiniz. Alışkanlık zinciri oluşturma, kitap okumayı rutin haline getirmek için güçlü ve etkili bir yöntemdir.

Motivasyonu Artırma
 

Ortamı ve zamanı yeni alışkanlık edinmeye uygun şekilde belirledikten sonra en önemli nokta motivasyondur. Sürecin başlarında beynimiz daha önce var olan rutine ek, yeni bir tecrübeyle karşılaşır.O yüzden devam ettirmek istediğimiz davranışın zihinde tekrar yapma isteği uyandıracak şekilde yer etmesini sağlamak amaca ulaşmayı kolaylaştırır.
 

Burada en önemli mesele alışkanlığa dönüşecek davranışı kolay hale getirmek, yani minik adımlarla başlamaktır. İnsanın algı mekanizması sıkıcı, zor ve uzun işlerden kaçar. Kişi “Her gün yüz sayfa kitap okuyacağım,” tarzında bir hedefi ilk gün gerçekleştirse bile devam ettirmekte zorlanır.
 

Motivasyonun sağlanabilmesi için sürdürmek istediğimiz davranış bilişsel sistemimize kolay ve az çaba gerektiren bir iş olarak görünmelidir. Örneğin, “Her gün on sayfa kitap okuyacağım,” ya da “Her gün on dakika kitap okuyacağım,” gayet uygun ve düzenli rutin haline gelebilecek hedeflerdir. Zamanla, beyin duruma alışınca sayfalara ayrılan süre arttırılabilir.
  

Önemli bir mesele de kitap seçimidir. Okuma alışkanlığı oturtmaya yeni başlayan insan için katmanlı, anlaşılması zor, uzun bir klasik iyi tercih değildir. İlk zamanlarda ilgi alanınıza giren, severek okuyacağınız, kavraması kolay kitaplar seçmek önemlidir.   
 Motivasyon artırmak için başka bir yöntem de alışkanlık haline getirmek istediğimiz davranışı hoşumuza giden bir aktiviteyle birleştirmektedir. Örneğin kitabı, yanında çok sevdiğiniz bir çay veya kahveyle okuyabilirsiniz. Eğer müzikle ilgiliyseniz elinizdeki sayfalara odayı dolduran çeşitli melodiler eşlik edebilir.

Beyni Ödüllendirme ve Dopamin
 

Halk arasındaki yaygın inanışın aksine dopamin mutluluk hormonu değildir, beynin “bu davranış, bilgi vs. faydalıydı, tekrar yap, öğren” sinyalidir. En net olarak beklentiyle elde edilen ödül arasında olumlu yönde fark olduğunda ortaya çıkar.
 

Vücut sadece mutlu olduğunda değil, bakış açısını değiştiren yeni bir şey öğrendiğinde, hedefine doğru ilerleme gösterdiğinde, güzel tecrübeler yaşayacağına inandığında da dopamin salgılar.
 

Alışkanlık döngüsünde ise ilk olarak bir davranıştan beklentinin üzerinde ödül elde edilince, sonrasında aynı eylem gerçekleştirilmeden önce salgılanır. Tepki kalıcı hale geldiğinde zihin işareti algılayınca otomatik olarak harekete geçmeye başlar ve zamanla dopamin azalır.
 

Okuma alışkanlığı konusunda beynin, beklentisinin üzerinde, güzel bir tecrübe yaşadığını, bilgi edindiğini ve hedefe doğru ilerleğini fark etmesini sağlamak önemlidir. Başlarda kitaba ayrılan vaktin ardından insan kendine küçük ödüller verebilir. Fakat dopaminin farklı amaçlara kaymasını önlemek için sürekli uygulanmamalıdır.

Bu meselede en önemli nokta kişinin, düzenli kitap okumayı her bitirdiğinde kendine süre verip “faydalı, güzel bir iş yaptım, yeni, şaşırtıcı bilgiler öğrendim, hedefime yaklaştım” farkındalığını oluşturmasıdır. Yapılan öznel değerlendirme, bilinçte amaca uygun bir ödül olarak algılanır.
 

Başka bir verimli yöntem alışkanlık takvimi oluşturmaktır. Günbegün ilerleme katettiğini somut şekilde görmek, düzenli olarak bir tik daha atmak insanda dopamin salgısını arttırır.

Kimlik Temelli Alışkanlık
 

Beyin dışarıdan dayatılan zorunlu davranışlardan ziyade kimlikle uyumlu alışkanlıkları sürdürmeye daha yatkındır. “Her gün düzenli olarak kitap okumalıyım,” yaklaşımı kişide baskı oluşturabilir. Ancak “Ben kitap okumayı seven biriyim,” şeklindeki tutum insan zihninin eylemi kimlikle özdeşleştirerek kalıcı hale getirmesine yardımcı olur.

Sonuç
 

Düzenli kitap okumayı küçük adımlar ve bilimsel yöntemlerle vazgeçilmez bir günlük rutin haline getirmek mümkündür. Yazımızda “Okuma alışkanlığı nasıl kazanılır?” sorusuna aşağıdaki aşamaları açıklayarak cevap verdik:
·        Uygun bir ortam oluşturarak zihne işaretler gönderme,
·        Belirli bir zaman dilimine karar verme,
·        Küçük hedeflerle başlayarak motivasyon ve isteği arttırma,
·        Beklentiye uygun ödüller belirleyerek bilinci hazırlama,
·        Kimlik temelli bir yaklaşım benimseme.
 Bahsettiğimiz yöntemlerle her gün kendinizle savaşmak zorunda kalmadan kitap okuma alışkanlığı kazanabilirsiniz. Önemli olan büyük hedeflerle kusursuz bir şekilde başlamak değil, yavaş da olsa sürdürülebilir yollarla ilerlemektir.
  Yazıda açıklanan bilimsel yaklaşım minik fakat güçlü adımlarla kalıcı olarak okuma alışkanlığı kazanma konusunda sağlam bir reçetedir.  

Kaynakça: Bu yazı hazırlanırken, James Clear’ın Atomik Alışkanlıklar adlı kitabında yer alan alışkanlık edinme yöntemlerinden ve davranış kazanımına yönelik prensiplerden yararlanılmıştır.