_{İyi bir kitabı kalıcı yapan unsurlar nelerdir? Bu yazıda; ana fikirden karakterlere, kurgu bütünlüğünden imge kullanımına, nitelikli eserleri öne çıkaran ölçütleri inceliyoruz.} 

Bir çok ürün, hizmet gibi kitapların da seri üretimin kurbanı oldukları günümüz dünyasında iyi, kaliteli kurgu ve anlatımlar bulmak zorlaştı. Peki çok satanların büyük yer kapladığı raflarda incelikle yazılmış, kapsamlı eserleri pazarlamaya yönelik yayımlananlardan ayıran özellikler nelerdir?

Meseleye bilinçli bir okurun önündeki sayfalarda araması gereken belli kriterler üzerinden açıklık getireceğiz.

Ana Fikir

İyi bir kitapta mutlaka olması gerekenlerin ilki ana fikirdir. Tür, üslup, bakış açısı vs. hep verilmek istenen mesaja göre belirlenir. Çünkü metinde neyin anlatıldığından daha önemli olan neden anlatıldığıdır. Yazının fikri, amacı eserin ortaya çıkış noktası ve kalbidir.

Dil ve Üslup

Ana fikir metnin yazılma sebebi, üslup ise gayenin taşıyıcısıdır. Kullanılacak anlatım şekli kitabın teması ve türüne göre belirlenir. Günümüzde genelde daha sade bir dil tercih edilir fakat bu, değişmez bir kriter değildir.

Örneğin İhsan Oktay Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası’nda okura Osmanlı Dönemi’nden kalmış hissi veren, ağır ve ağdalı bir anlatım tarzı vardır. Fakat üslup, kitabın tarihi, düşsel havasına uyar. Ana fikrin en iyi şekilde aktarılabileceği, türe uygun bir dil tercihi yazının ifade gücünü artırır.

Karakterler

Özellikle kurgu metinlerde, okurun zihninde yaşayacak gerçekçi ve kalıcı karakterler oluşturmak önemlidir. Burada kastedilen, eserdeki kişilerin iyi veya kötü değil, hakiki ve inandırıcı olmasıdır. Kitabı eline alan, hikayedeki şahısları sevmese bile anlayabilmeli, sayfalarda tanıdığı insanların hisleri, duyguları ve tepkileriyle empati kurabilmelidir.

Ursula K. Le Guin Virginia Woolf’un “Bay Bennett ve Bayan Brown” denemesinden yola çıkarak mesele hakkında şöyle der:

“Bir kurgu eserinde, Bayan Brown’un var olup olmadığını saptamak için çok basit bir test vardır: Kitabı okuduktan bir ay kadar sonra kahramanın adını hatırlayabiliyor musunuz?… Örneğin Aşk ve Gurur’u okuyan hemen herkes üzerinden bir aydan hayli hayli fazla bir süre geçtikten sonra bile Elizabeth ve Darcy isimlerini hatırlayacaktır.”

Başarıyla oluşturulmuş bir karakter kitap bitse de okurun zihninde yaşamaya devam eder, unutulmazdır.

Kurgu

 Kurgu bütünlük içinde olmalı, her bölüm ana olay örgüsüne veya kitabın esas fikrine bir şekilde hizmet etmelidir. Aktarılmak istenen mesajdan ya da asıl konudan bağımsız kısımlar damdan düşmüş hissi vererek eserin kalitesini olumsuz yönde etkiler.

Okurla Kurulan Bağ

 İyi kitabın en önemli özelliklerinden bir tanesi okura düşünmek için pay bırakmasıdır. Derinlikli bir yazıda, aktarılmak istenen fikir bilimsel metinlerdeki gibi madde madde sıralanarak bütün detaylarıyla açıklanmaz. Sayfalar kendilerini inceleyen gözlere bütün gizini kolayca dökmemekle birlikte asla doldurulamayacak boşluklar da bırakmaz. Kaliteli bir eser okurla iş birliği içerisinde ilerler.

Bu açıdan, metinde ne anlatıldığı kadar ne anlatılmadığı da önemlidir. Rasim Özdenören “Yazı İmge ve Gerçeklik” kitabında meseleyi şöyle açıklar:

“Yazı da yalnızca kelimelere dökülmüş olan unsurların münferit parçaları olarak değil ve fakat yazıya geçirilmemiş olan unsurlarıyla birlikte bir bütün olarak algılanıp kavranır. Okuyucu ne denli zengin bir bilgi ve tecrübe birikimine sahipse onun okuduğu yazıyı kavrama gücü de o oranda genişlemiş, zenginleşmiş olur… Aslında, bu anlamda içinde boşluk barındırmayan bir yazı çiğ ve yavan durur: okuyucuya hiç düşünme ve hayal kapısı açmadığı için; okuyucu yerine yazarın kendisinin araya girmesine yol verdiği için!”

İmge Kullanımı

Pek çok kitapta, açıkça ifade edilemeyecek gerçeklik ve durumlar için imgeler kullanılır. Tercih edilen semboller; masallarda, mitlerde karşımıza çıkan arketipler, toplumda yerleşmiş ve kalıplaşmış unsurlar veya yazara özgün bir kavram olabilir. Burada can alıcı nokta seçilen simgesel ifadenin metni güçlendirmesidir.

Eğer sembol haline gelen unsur çıkarılınca yazı anlamını kaybetmiyor, sadece sadeleşiyorsa kullanılan metaforik kavram fazlalıktır. Doğru yerleştirilmiş bir imge eseri tamamlar, manayı bulanıklaştırmaz.

Kalıcılık

 İyi bir kitabın vazgeçilmez ögesi kalıcılıktır. Unutulmazlığın örnekleri milattan önce 8. yy.’da yazılmış İlyada ve Odysseia‘dan, daha yakın zamanda yayımlanan Suç ve Ceza, Gurur ve Önyargı gibi dünya klasiklerine kadar görülür.

Kalıcı bir eser yalnızca çağ atlamakla kalmaz, aynı dönemde çeşitli insanlara göre değişen, kişinin ruh halleri, ilerleyen yaşıyla farklı şekiller alan okuma deneyimleri sunar.

İyi Bir Kitap Ne Değildir?

Tüketim kültürünün kaliteyi olumsuz anlamda etkilediği günümüz dünyasında iyi kitabın ne olduğu kadar ne olmadığı da önemli bir konudur.

 Şu noktaya özellikle değinmek gerekir: popülerliği, çok satması, para kazandırması vs. bir eserin okunmaya değer olduğuna dair kıstaslar değildir. Piyasada, bugün milyonlarca kişi tarafından alınmasına rağmen en fazla on yıl sonra unutulacak bir sürü yayım ürünü mevcuttur.

Çağımızda gün geçtikçe yerleşen, satmaya, kazanmaya dayalı yaklaşım zaman ve emek ürünü, anlam derinliği olan kitapların çıkmasını zorlaştırır, önünü tıkar. Ursula K. Le Guin “piyasa sansürü” adını verdiği bu durumu şöyle açıklar:

“Bizim sansür biçimimiz kurumlarımızın doğasından çıkar. Bizim sansürcülerimiz, pazar yerinin putları… Eğer sanat ahlaki bir anlamı olmayan bir spor gibi görülürse, ya da akli bir anlamı olmayan bir kendini ifade etme biçimi olarak görülürse, ya da toplumsal anlamı olmayan pazarlanabilir bir meta gibi görülürse, her şey mümkündür artık.”  

Sonuç

 İyi bir kitap; ince işlenmiş ana fikir, gerçekçi karakterler, bütünü tamamlayan olay örgüsü, manayla uyumlu üslup, doğru imge kullanımı ve kalıcılık ögelerini içinde barındırmalıdır. Çok satması veya popülerliği eserin kaliteli olduğu anlamına gelmez. İncelemeye değer bir metin düşünmeye davet ederek okurda iz bırakır. Sayfalar her açıldığında insanda farklı fikirler, duygular uyandırır; yeni soru işaretleri ortaya çıkararak kişiyi bakış açısını değiştirmeye yönlendirir.